Het verband tussen getijden en de maan begint bij zwaartekracht. De maan trekt aan de aarde en de oceanen. Die aantrekkingskracht verschilt een beetje van de ene kant van de aarde tot de andere. Samen met de invloed van de zon zorgt dat verschil voor het ritme van eb en vloed. De kust en de vorm van de zeebodem bepalen vervolgens hoe groot het verschil ter plaatse is.
Hoe de maan voor eb en vloed zorgt
De maan staat gemiddeld ongeveer 384.000 kilometer van de aarde. De kant van de aarde die naar de maan is gericht, voelt een iets sterkere aantrekkingskracht dan het midden van de aarde. Aan de andere kant is die kracht juist iets zwakker. In een eenvoudig model ontstaan daardoor twee getijbulten, één aan de maankant en één aan de tegenoverliggende kant. Waar de waterstand stijgt, spreken we van vloed. De hoogste stand is hoogwater. Tijdens eb daalt het water naar laagwater.
Op veel kusten komen er twee hoge en twee lage waterstanden voor in ongeveer 24 uur en 50 minuten. Dat is een gemiddelde maandag, de tijd waarna dezelfde plek op aarde weer ongeveer dezelfde stand ten opzichte van de maan heeft. De maan is in de tussentijd verder in haar baan. Daardoor moet de aarde iets verder draaien dan in een gewone dag. NOAA legt dit getijritme uit.
Het model met twee bulten helpt om de oorzaak te begrijpen. In werkelijkheid verplaatsen lange getijgolven zich door de oceanen. Continenten, diepte, baaien en zeestraten beïnvloeden hoe die golven de kust bereiken. Daardoor is het hoogwater aan de ene kant van een zeearm soms eerder dan aan de andere kant.
Wat hebben springtij en doodtij met de maanfasen te maken?
Ook de zon draagt bij aan het getij. Rond nieuwe maan en volle maan staan zon, aarde en maan ongeveer op één lijn. Dan versterken hun getij-effecten elkaar. Rond het eerste en laatste kwartier staan de richtingen naar de zon en de maan ongeveer haaks op elkaar. Dan is het verschil tussen hoog- en laagwater kleiner. Dat patroon herhaalt zich elke maancyclus.
| Maanfase | Getij | Verschil tussen hoog- en laagwater |
|---|---|---|
| Nieuwe maan of volle maan | Springtij | Groter dan gebruikelijk |
| Eerste of laatste kwartier | Doodtij | Kleiner dan gebruikelijk |
Stel dat het water bij hoogwater 2,4 meter boven een vast meetniveau staat en bij laagwater 0,4 meter. Het getijverschil is dan 2 meter. Bij springtij gaat het om een groter verschil tussen beide standen. De sterkste getijden kunnen op een bepaalde plek pas na de betreffende maanfase komen. De uitleg van NOAA over springtij en doodtij laat zien hoe de stand van de zon en maan samenwerkt.
Van waarneming naar verklaring
Rond 330 voor Christus bracht de Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas het verschil tussen getijden in verband met de maanfasen. Eeuwen later dachten wetenschappers zoals Johannes Kepler na over een aantrekkende werking van de maan. Isaac Newton beschreef in 1687 hoe zwaartekracht de beweging van hemellichamen en de getijden kan verklaren. Zo kreeg een verschijnsel dat zeevaarders al lang kenden een natuurkundige verklaring.
Wanneer is het hoogwater aan de Nederlandse kust?
De maanfase geeft een idee van het getijverschil. Voor het tijdstip heb je gegevens van de plaats zelf nodig. Rijkswaterstaat publiceert getijvoorspellingen per locatie. Kies bijvoorbeeld een meetpunt bij je bestemming en bekijk de tijden voor hoog- en laagwater. Wind en luchtdruk kunnen de gemeten stand laten afwijken van het astronomisch getij.
Veelgestelde vragen
Is het altijd hoogwater als de maan boven je staat?
Het tijdstip hangt af van hoe de getijgolf door de zee en langs de kust beweegt. Gebruik de getijtabel voor jouw locatie.
Hoe vaak is het springtij?
Ongeveer twee keer per maancyclus, rond nieuwe maan en volle maan. Het getijverschil is dan doorgaans groter.
Waarom verschilt het getij tussen stranden?
De vorm van de kust, de diepte en de verbinding met open zee veranderen de hoogte en timing van de getijgolf. Ook het weer kan de waterstand beïnvloeden.